2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda keçirilmiş üçtərəfli sammit və ondan bir il sonra yayımlanan birgə bəyanat Cənubi Qafqazda artıq müharibədən sonrakı reallığın institusional quruculuğunun başladığını göstərir. Bəyanatın mətnini diqqətlə oxunduqda aydın olur ki, onun arxasında dayanan geosiyasi konfiqurasiya regional güc balansının köklü şəkildə yenidən qurulmasının elanıdır.
Ən böyük struktur dəyişiklik mediatorluq formatının tam transformasiyasıdır. 1992-ci ildə ATƏT çərçivəsində təsis edilmiş və 1994-cü ildən etibarən ABŞ, Rusiya və Fransanın birgə həmsədrliyi ilə işləmiş Minsk Qrupu və onunla əlaqədar bütün strukturların tamamilə ləğvi beynəlxalq mediatorluq praktikasında nadir hallardan biridir — adətən bu cür formatlar ya bir mediatorun geri çəkilməsi, ya da mübahisə tərəflərindən birinin müqaviməti ilə iflic olurdu. Bu dəfə isə hər iki tərəfin birgə müraciəti əsasında rəsmi ləğv reallaşıb ki, bu da vasitəçilik formatının tərəflərinin razılığı ilə bağlanmasının yeganə mümkün konfiqurasiyasıdır.
Praktiki olaraq bu, ABŞ-ın Minsk Qrupu çərçivəsindəki “neytral mediator” rolundan tamamilə çıxaraq birbaşa tərəf kimi çıxış etməsinin rəsmi formasıdır. ABŞ Cənubi Qafqazda indi Vaşinqtonun istənilən digər regionda olduğu kimi, “yardımçı tərəf” formatında deyil, özü prosesin tərəfi kimi iştirak edir.
Halbuki bunun əksinə olaraq, bəyanatda Sülh Şurasının yaradılması qeyd edilir. Madrid Sənədi olaraq tanınan əsas prinsiplərin ən detallı 2017-ci il versiyasında hələ Minsk Qrupu tərəfindən tərəflərə “qərar təklifi” edilirdi. Sülh Şurası isə qərarların reallaşmasına yardım edən, koordinasiya təmin edən platformadır.
***
Birgə bəyanatın ən çox diqqət çəkməyən, lakin struktur baxımından ən fundamental müddəası ABŞ, Ermənistan və Azərbaycanın hər üçünün “beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlər çərçivəsində suverenliyə, ərazi bütövlüyünə və yurisdiksiyaya sarsılmaz dəstək” mövqeyidir. Praktiki olaraq bu, Ermənistan konstitusiyasının Dağlıq Qarabağla bağlı müddəalarının gələcəkdə dəyişdirilməsi üçün ABŞ-ın tam siyasi dəstəyinin elanıdır. Əslində, elə bu formula Ermənistanda daxili opponent qüvvələrə — Daşnaksutyuna, Amerika Erməni Milli Komitəsinin lobbisinə və Apostol Kilsəsinin yüksək ruhanilərinə — aydın siyasi siqnal göndərir ki, Vaşinqton Ermənistanın konstitusiyasında Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə zidd olan müddəaların ləğvini dəstəkləyir və bu, üçtərəfli razılaşmanın bir hissəsidir.
Tarixi kontekst onu göstərir ki, Qarabağ münaqişəsinin ən qəliz hissəsi həmişə Ermənistanın konstitusiyasında və siyasi diskursunda Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə zidd olan qalıqların saxlanması olub. Paşinyan hökumətinin son beş ildəki ən böyük uğuru Qarabağdan erməni əhalisinin köçürülməsini diplomatik kanallarla həyata keçirməkdir ki, bu, mübahisənin faktiki olaraq humanitar tərəfini bağlamış, indi qalan yeganə ciddi problem konstitusional səviyyədədir.
***
“Trump Beynəlxalq Sülh və Tərəqqi Marşrutu” qısaltması ilə tanınan TRIPP tam miqyaslı geosiyasi layihədir. Əvvələ nəzər salaq: layihə ilk baxışda köhnə “Zəngəzur dəhlizi”nin sadə rebrendinqi kimi görünür. Lakin arxada dayanan konfiqurasiya köklü fərqlidir. Zəngəzur dəhlizi 2020-ci ilin noyabrında imzalanmış Üçtərəfli Bəyannamənin 9-cu bəndi çərçivəsində nəzərdə tutulmuşdu və nəqliyyat kommunikasiyalarının açılmasının təminatçısı kimi Rusiya görülürdü. Həmin dövrdə o mümkün idi, çünki Moskva hələ Cənubi Qafqazda dominantlıq mövqeyində idi. TRIPP isə bu funksiyanı ABŞ-a ötürür — kommunikasiya dəhlizinin sahibi kimi ABŞ çıxış edir, 2020-ci ilin üçtərəfli formatını birtərəfli dəyişir.
Burada bir nüans var. Bir çox ekspert TRIPP-in kommersiya potensialını kifayət qədər təhlil etməyib. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun uzunluğu 826-850 km arasında göstərilir, mövcud gücü ildə təxminən 6,5 milyon ton yük daşımaqdır, lakin Azərbaycanın 2034-cü ilədək bu gücü 17 milyon tona çatdırmaq planı var. Bunun kommersiya dəyəri təxminən ildə 10-12 milyard dollar dəyərində daşımalar deməkdir.
TRIPP-in daha böyük əhəmiyyəti onun Cənubi Qaz Dəhlizi ilə sinxron inteqrasiyasındadır. Cənub Qaz Dəhlizinin illik 20 milyard kubmetr səviyyəsinə çatdırılması hədəfi var, bu da Avropanın diversifikasiya edilmiş enerji təchizatı kontekstində xüsusi əhəmiyyətə malikdir. TRIPP vasitəsilə kommunikasiyaların açılması eyni zamanda Orta Dəhliz kontekstində Çinin Bir Kəmər-Bir Yol layihəsinə mühüm köməkdir. Lakin geosiyasi dividend daha böyükdür. TRIPP ABŞ-a Cənubi Qafqazın enerji və nəqliyyat arxitekturasında birbaşa iştirak hüququ verir.
***
Azərbaycan üçün ildönümü bəyanatı son beş ildə reallaşdırılmış regional strategiyanın tam təsdiqidir və bu strategiyanın uğurlu olduğunu göstərir. Bakı 2020-ci ildən etibarən çoxvektorlu xarici siyasət strategiyasını həyata keçirmişdir: heç bir blokun forpostu olmamaq, eyni anda bir neçə güc mərkəzinin maraqlarının kəsişmə nöqtəsində yer almaq, iqtisadi əməkdaşlıqla regional sabitliyi gücləndirmək.
Bu strategiyanın konkret təzahürlərini təhlil edək. Birincisi, Bakı ilə Vaşinqton arasında strateji tərəfdaşlıq xartiyası 2024-cü ildə imzalanıb, 8 Avqust Birgə Bəyannaməsinin tamamlayıcısıdır. İkincisi, Bakı İlə Türkiyə arasında Şuşa Bəyannaməsi 2021-ci ildə rəsmiləşdirilib, burada iki qardaş ölkənin silahlı qüvvələrinin yenidən təşkili və modernləşdirilməsi üzrə birgə səylər nəzərdə tutulur. Üçüncüsü, Bakı ilə Rusiya arasında strateji tərəfdaşlıq xartiyası 2022-ci ildə imzalanıb, lakin müharibə şəraitində tam reallaşması mümkün olmayıb. Dördüncüsü, Bakının Aİ ilə 2022-ci ildən etibarən enerji tərəfdaşlıq sazişləri var, beşincisi, Bakı Çin ilə strateji əməkdaşlıq formatında işləyir.
Bütün bu istiqamətlər eyni anda reallaşdırılır ki, bu da Azərbaycanın regional mərkəz mövqeyinin əsasını təşkil edir. Bakının iqtisadi göstəriciləri də bu mövqeyi gücləndirir: xarici ticarət dövriyyəsinin strukturunda Aİ 50,2 faiz, Türkiyə 11,1 faiz, MDB ölkələri 11,5 faiz təşkil edir ki, bu da çoxşaxəli balanslaşdırılmış iqtisadi modeli göstərir.
Prezident İlham Əliyevin regionalizm diskursunda “Türk həmrəyliyi” və “İpək Yolu bərpası” sözdələrindən istifadə xarici siyasətin legitimləşmə strategiyasının əsas komponentidir. Bakının Məkkə sazişi kimi regional konsolidasiyalara tərəfdaşları vasitəsilə dolayısı yolla bağlı olması və Vaşinqton prosesinin birbaşa iştirakçısı olması bu strategiyanın uğurla reallaşdığını göstərir.
***
Paşinyan hökuməti üçün həmin bəyanat qarışıq siqnallar yaradır. Bir tərəfdən, Vaşinqtonun açıq dəstəyi konstitusional dəyişikliklər üçün lazım olan siyasi mövqeyi gücləndirir. Ermənistanda Daşnaksutyun lobbisinin Paşinyana qarşı çıxışı xarici təsirin daxili qarışıqlıq üçün istifadə edilməsi cəhdlərini göstərir.
Paşinyanın Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində addımları — fevral 2026 səfəri ilə — mühüm strateji dönüşdür. Lakin Ermənistan cəmiyyətində Türkiyəyə qarşı tarixi düşmənçilik hissləri dərin qalır və Paşinyan bu sahədə ehtiyatlı addımlar atmalı olacaq.
Paşinyanın Rusiya ilə münasibətlərdəki çətinlikləri də davam edir. Qərb istiqamətində açıq dönüş Rusiyanın “Ermənistanı itirmək” kimi qəbul etdiyi prosesi sürətləndirir. Vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirən amil Ermənistanda Rusiyanın dəstəklədiyi müxalif qüvvələrin Paşinyana qarşı koordinasiyalı hərəkətidir.
***
Birgə bəyanat, bir il əvvəl Ağ Evdə imzalanmış Bəyannamənin institusional tamamlanmasının ilk mərhələsini təmsil edir. Burada üç əsas struktur dəyişikliyi olumuşdur. Birincisi, ATƏT-in Minsk Qrupu və onunla əlaqədar strukturların ləğvi 1990-cı illərdən qalan münaqişə-həll etmə paradiqmasının rəsmi sonunu ifadə edir. İkincisi, Sülh Şurası formatında yeni çoxşaxəli platformanın qurulması klassik mediatorluqdan post-mediatorluq erasına keçidi simvolizə edir. Üçüncüsü, TRIPP konsepsiyası kommersiya, kompleks və geosiyasi dividendləri birləşdirir. TRIPP layihəsi eyni zamanda Azərbaycanın Naxçıvanla birbaşa bağlantısını, Avrasiya logistika xəritəsində Cənubi Qafqazın mərkəzi mövqeyini və ABŞ-ın regional enerji-nəqliyyat arxitekturasında birbaşa iştirakını təmin edir.
Son olaraq qeyd edək ki, Cənubi Qafqaz artıq “münaqişə bölgəsi” olmaqdan çıxıb, “post-münaqişə geosiyasi erası”na keçid edib. Keçidin tamamlanması regionun gələcəyi üçün həlledicidir və Vaşinqton, Bakı və İrəvanın koordinasiyalı səylərindən asılıdır.
